Edukacja i dalsze kształcenie

Przedstawiciele różnych zawodów na tle panoramy Berlina

Jaka jest różnica między kształceniem a dokształcaniem?

W przypadku kształcenia nie jest wymagana szczególna wiedza wstępna. Podczas kształcenia nauka zawodu przebiega od nowa. Natomiast dokształcanie polega na zdobywaniu dalszej wiedzy na temat konkretnego zawodu, na przykład zmian prawnych, nowych technik itd. W Niemczech nauka zawodu odbywa się w zakładzie albo w szkole zawodowej, albo zarówno w zakładzie, jak również w szkole zawodowej. Można odbyć praktyki przed nauką zawodu, aby poznać dany zawód i zakład.

Czy mogę podjąć naukę zawodu?

Obywatele UE mogą podejmować naukę zawodu w Niemczech.

W przypadku osób pochodzących spoza UE zależy to od tego, czy chcą się uczyć zawodu w szkole czy w zakładzie.

Nauka zawodu w zakładzie polega na pracy w zakładzie przez kilka dni w tygodniu – tam się nabywa praktykę zawodową. Dodatkowo uczęszcza się regularnie do szkoły zawodowej, gdzie uczy się teorii. Taka forma nauki zawodu jest uznawana za pracę i w niektórych przypadkach wymagane jest zezwolenie na pracę. Praktykanci otrzymują także wynagrodzenie, które w czasie nauki zawodu jest znacznie niższe od normalnej pensji.

Wskazówka: Niemiecki system kształcenia i szkolenia zawodowego (po niemiecku).

W przypadku nauki zawodu w szkole całe kształcenie odbywa się właśnie tam. Tego rodzaju praktyki zawodowe są powszechne w sektorze zdrowia i opieki socjalnej oraz w przypadku niektórych zawodów technicznych i informatycznych. Nauka zawodu w szkole nie jest formą zatrudnienia i dlatego nie jest do tego wymagane pozwolenie. Za naukę zawodu w szkole nie otrzymuje się jednak wynagrodzenia. W wielu szkołach trzeba nawet zapłacić za naukę zawodu.

Osoby, które chcą odbyć szkolenie zawodowe w zakładzie, muszą zwrócić uwagę na to, czy mają pozwolenie na działalność zarobkową (działalność zawodową na podstawie zatrudnienia lub na własny rachunek) lub pozwolenie na zatrudnienie (wyłącznie działalność zawodową na podstawie zatrudnienia). Jest to uzależnione od adnotacji w dokumencie pobytowym (np. zezwolenie na pobyt, zezwolenie na osiedlenie, zezwolenie na pobyt na czas trwania postępowania o udzielenie azylu, zgoda na pobyt tolerowany).
Adnotacja „Brak zezwolenia na zatrudnienie” oznacza, że nie można podjąć kształcenia zawodowego. Adnotacja „Zezwolenie na działalność zarobkową” albo „Zezwolenie na zatrudnienie” oznacza, że można podjąć kształcenie zawodowe. Adnotacja „Zatrudnienie możliwe wyłącznie za zgodą urzędu ds. cudzoziemców” oznacza, że w urzędzie ds. cudzoziemców należy przedstawić konkretną ofertę kształcenia zawodowego i złożyć wniosek o wydanie zgody.

Osoby ubiegające się o azyl nie mogą podjąć pracy w ciągu pierwszych trzech miesięcy od wydania zezwolenia na pobyt na czas trwania postępowania o udzielenie azylu, ewentualnie zgody na pobyt tolerowany. Także osoby zobowiązane do pobytu w ośrodku tymczasowego zakwaterowania nie mogą podejmować pracy w czasie pobytu w ośrodku (maksymalnie przez sześć miesięcy po rejestracji). Po upływie tych terminów osoby te mogą złożyć wniosek o zgodę na kształcenie zawodowe w zakładzie. Osoby ubiegające się o azyl, które pochodzą z tak zwanych bezpiecznych krajów pochodzenia, podlegają stałemu zakazowi podejmowania pracy, jeśli wniosek o azyl złożyły po 31 sierpnia 2015 r. Takie osoby nie mogą podejmować pracy ani kształcenia zawodowego w trakcie całego postępowania o udzielenie azylu oraz później w czasie pobytu tolerowanego. Za „bezpieczne” kraje pochodzenia uznaje się obecnie Ghanę, Senegal, Serbię, Bośnię i Hercegowinę, Czarnogórę, Macedonię, Albanię i Kosowo.

Osoby mające zgodę na pobyt tolerowany nie mogą co prawda podejmować pracy przez pierwsze trzy miesiące pobytu w Niemczech, lecz w drodze wyjątku mogą podjąć kształcenie zawodowe w zakładzie – już w czasie obowiązywania zgody na pobyt tolerowany. Osoby, które pochodzą z jednego z wyżej wymienionych bezpiecznych krajów pochodzenia oraz złożyły wniosek o azyl w Niemczech po 31 sierpnia 2015 r., nie mogą podejmować pracy ani kształcenia zawodowego. Zakaz podejmowania pracy i kształcenia zawodowego obowiązuje również w odniesieniu do osób, które uzyskały zgodę na pobyt tolerowany, dlatego, że nie można przeprowadzić ich deportacji i urząd ds. cudzoziemców zarzuca im, że odpowiadają za taki stan rzeczy zwłaszcza z powodu podania błędnych danych dotyczących ich tożsamości.

W razie wątpliwości należy sprawdzić, czy w dokumencie pobytowym istnieje adnotacja dotycząca ewentualnego pozwolenia na podejmowanie pracy i kształcenia zawodowego. Należy jednak pamiętać, że czasami adnotacje zostają zmienione z opóźnieniem, mimo że na przykład czas oczekiwania już minął. W razie wątpliwości należy skonsultować się z urzędem ds. cudzoziemców lub skorzystać z doradztwa prawnego.

Jak znaleźć praktyki zawodowe?

Praktyki oferują zarówno szkoły zawodowe, jak i firmy. Konkursy na praktyki zawodowe w Berlinie można przeszukiwać według konkretnych kryteriów w wyszukiwarce ofert pracy (po niemiecku) na stronie internetowej berlin.de. Centra Informacji Zawodowej (BIZ) (po niemiecku) Urzędów Pracy mają swoje placówki w prawie wszystkich dzielnicach Berlina.
Praktyk zawodowych należy szukać podobnie jak pracy.

Wsparcie w poszukiwaniu możliwości odbycia praktyk zawodowych oferują także doradcy w Willkommenszentrum Berlin. Innymi ważnymi punktami kontaktowymi są izby: Izba Przemysłowo-Handlowa IHK (po niemiecku)
oraz Izba Rzemieślnicza HWK (po niemiecku)

Dodatkowe łącza:

Jak sfinansować swoją naukę zawodu?

Można otrzymać pomoc finansową na naukę zawodu w szkole, za którą nie otrzymuje się wynagrodzenia, albo na naukę zawodu w firmie, za którą otrzymuje się wynagrodzenie niewystarczające na utrzymanie, oraz kiedy rodzice nie są w stanie zapewnić dostatecznego wsparcia finansowego. Taka pomoc finansowa jest nazywana państwowym stypendium edukacyjnym.

Nie mogą na nią jednak liczyć osoby, które przebywają w Niemczech konkretnie w celu nauki zawodu (§ 17 ustawy o pobycie, pracy zarobkowej oraz integracji obcokrajowców). Osoby te muszą sobie same zapewnić utrzymanie albo korzystać z pomocy rodziców. W niektórych przypadkach można liczyć na wsparcie zewnętrzne, na przykład ze strony fundacji.

Uczniowie i osoby uczące się zawodu w szkole mogą ubiegać się o stypendium BAföG – jednak tylko wtedy, gdy ośrodek kształcenia nie kwalifikuje się do uzyskania pomocy. Informacje na ten temat można uzyskać w konkretnych szkołach.

Obywatele UE i członkowie ich rodzin mogą otrzymywać stypendium BAföG na takich samych warunkach co obywatele Niemiec. W przypadku osób pochodzących z państw spoza UE prawo do stypendium BAföG jest uzależnione od ich statusu pobytowego. Na przykład osoby, którym przyznano status uchodźców, lub członkowie rodzin obywateli niemieckich także mogą otrzymywać stypendium BAföG na takich samych warunkach jak obywatele Niemiec. Z kolei posiadacze zezwolenia na pobyt z określonych względów humanitarnych lub posiadacze zgody na pobyt tolerowany muszą odczekać 15 miesięcy. Aby móc studiować w Niemczech, posiadacze innych określonych zezwoleń na pobyt lub posiadacze zezwolenia na pobyt na czas trwania postępowania o udzielenie azylu muszą wcześniej żyć i pracować w Niemczech nawet przez pięć lat albo ich rodzice muszą żyć i pracować w Niemczech przez trzy lata. Konkretne informacje na ten temat można uzyskać w urzędzie odpowiedzialnym za przyznawanie stypendiów edukacyjnych. Urzędy te mają swoje siedziby w urzędach dzielnicowych w okręgach Charlottenburg-Wilmersdorf, Lichtenberg i Pankow.

Do złożenia wniosku potrzebne są następujące dokumenty:

  • dokument tożsamości oraz ew. zaświadczenie meldunkowe,
  • zezwolenie na pobyt lub zezwolenie na pobyt na czas trwania postępowania o udzielenie azylu,
  • formularz (po niemiecku),
  • zaświadczenie o dochodach, także rodziców lub małżonka/małżonki.

Więcej informacji można znaleźć na stronie internetowej berlin.de (po niemiecku).

Osoby odbywające kształcenie zawodowe w zakładzie mogą ubiegać się o Berufsausbildungsbeihilfe (BAB) (dofinansowanie na naukę zawodu), a niepełnosprawne osoby odbywające kształcenie zawodowe – o Ausbildungsgeld (świadczenie zabezpieczające niezbędne utrzymanie). Podobnie jak w przypadku stypendium BAföG, również tutaj dostęp do finansowania jest uzależniony od statusu pobytowego. Obywatele UE i członkowie ich rodzin mogą otrzymywać BAB na takich samych warunkach co obywatele Niemiec. Dla obywateli państw spoza UE obowiązują różne okresy oczekiwania. Na przykład posiadacze określonych zezwoleń na pobyt, które zostały wydane ze względów humanitarnych albo w celu sprowadzenia członków rodziny, po trzech miesiącach pobytu w Niemczech mają prawo do BAB. Osoby ubiegające się o azyl, w których przypadku przyjmuje się, że otrzymają one prawo stałego schronienia, po 15 miesiącach pobytu w Niemczech mają prawo do BAB (obecnie dotyczy to obywateli Erytrei, Iraku, Iranu, Somalii i Syrii). Osoby posiadające zgodę na pobyt tolerowany również muszą odczekać 15 miesięcy. Osoby ubiegające się o azyl pochodzące z innych krajów oraz osoby posiadające inne zezwolenia na pobyt muszą albo same żyć i legalnie pracować w Niemczech przez pięć lat, albo oczekuje się, że co najmniej jeden z rodziców żył i pracował w Niemczech przez trzy lata. Informacje na temat kwalifikowalności do pomocy finansowej można uzyskać w lokalnym Urzędzie Pracy, w którym należy też złożyć wniosek.

Oprócz finansowego wsparcia nauki zawodu istnieją również możliwości pomocy w ramach określonych ofert. Celem różnych środków edukacyjnych przygotowujących do zawodu (BvB) jest przekazywanie wiedzy, która ma pomóc w nauce zawodu. Osoby, które w swoim kraju pochodzenia nie miały możliwości uczęszczania do szkoły przez dłuższy czas, mogą też ukończyć szkołę. Z kolei celem środków pomocowych towarzyszących nauce zawodu (AbH) jest wsparcie w pozytywnym zakończeniu nauki zawodu. Mogą one obejmować, między innymi, naukę języka niemieckiego albo zdobywanie wiedzy teoretycznej i doświadczenia praktycznego niezbędnych do wykonywania konkretnego zawodu. Specjalne środki pomocowe są także oferowane osobom niepełnosprawnym, aby ułatwić im naukę zawodu.

Obywatele państw UE mają prawo do korzystania z tych dodatkowych środków pomocowych na takich samych warunkach co obywatele Niemiec. W przypadku obywateli państw spoza UE dostęp do tych środków jest uzależniony od statusu pobytowego. Już w ramach postępowania o udzielenie azylu osoby ubiegające się o azyl mogą liczyć na pomoc, jeśli przebywają w Niemczech od co najmniej trzech miesięcy i prawdopodobnie uzyskają prawo stałego pobytu. Obecnie dotyczy to obywateli Erytrei, Iraku, Iranu, Syrii i Somalii. Także posiadacze zezwolenia na pobyt muszą w wielu przypadkach odczekać trzy miesiące, zanim uzyskają prawo do dodatkowych środków pomocy w zakresie nauki zawodu. Jeszcze dłuższe okresy oczekiwania – od roku do sześciu lat – obowiązują dla osób posiadających zgodę na pobyt tolerowany.

W jaki sposób mogę się dokształcać?

Dokształcanie polega na pogłębianiu wiedzy na temat konkretnego zawodu. Możliwości dokształcania oferują różne instytucje (po niemiecku) i uniwersytety ludowe (po niemiecku).
Aby rozpocząć dalsze kształcenie lub szkolenie zawodowe, w Niemczech wymagane są określone świadectwa ukończenia szkoły. Osoby, które nie mają takich świadectw, mogą podjąć tak zwaną edukację „drugiej szansy”, aby móc spełnić warunki dopuszczenia do dalszego kształcenia lub szkolenia zawodowego. Dotyczy to również świadectw potwierdzających zakończenie kształcenia lub zdobycie kwalifikacji zawodowych w kraju rodzinnym, które w Niemczech nie są uznawane za równoważne ze świadectwami krajowymi. Informacje dotyczące możliwości uznawania kwalifikacji zawodowych uzyskanych za granicą znajdują się w sekcji Uznawanie kwalifikacji zawodowych. Istnieje możliwość ukończenia szkoły w szkole wieczorowej lub w innej placówce albo zdobycia świadectwa potwierdzającego ukończenie wyższego poziomu edukacji. Dalszych informacji udziela Administracja Senatu ds. Edukacji, Młodzieży i Rodziny (po niemiecku).

Willkommenszentrum Berlin oferuje natomiast doradztwo z zakresu możliwości kształcenia lub szkolenia zawodowego. Przegląd wszystkich możliwości dalszego kształcenia można znaleźć w specjalnej bazie danych (po niemiecku) prowadzonej przez kraj związkowy Berlin oraz w Lernläden (poradniach dalszej edukacji) (po niemiecku).